خانه / اجتماعی / بقال بازی
تبلیغات

بقال بازی

بقال بازیReviewed by سامان محامی on Mar 22Rating:

بقال بازیbaghal_bazi

بَقّال بازی ، نوعی نمایش سنّتی و مردمیِ خنده دار و شادی آورِ ایرانی با مضمون انتقادی. در عهد صفویه ، نمایشهای داستانیِ شادی آوری به نام «تقلید» و «مضحکه » پدید آمد . سپس دو رشته از قصه ها و بازیهای تقلید نامی جداگانه یافت ، و تقریباً در عهد زندیه «کچلک بازی » و «بقال بازی » ابداع شد . هر چند به نوشته مایل بکتاش ، بقال بازی در زمان صفویه به وجود آمده است ، اما به گفته میرزا حسین تحویلدار «حکمای قدیم بقال بازی را بنا بر مصالح چند اختراع نموده اند» .

در ایران تا زمان ناصرالدین شاه  نمایش (تئاتر)، به مفهوم اروپایی آن سابقه نداشت . در۱۲۹۰ «تکیه دولت » برای شبیه خوانی و تعزیه ساخته شد ، اما بازیگرانِ نمایشهای تقلید و بقال بازی نیز بتدریج به آن راه یافتند، تا جایی که پس از چندی تقلید با تعزیه رقابت می کرد . مُقَلدانی چون نایب کریم  در اصلاح و تغییر تقلید می کوشیدند و با گروههای نمایشی خود، ضمن بازی قطعاتی که صرفاً برای خندانیدن شاه و درباریان بود، نمایشهایی کوتاه و انتقادی ترتیب می دادند که عالیترین و کاملترین نمونه آن نمایشنامه بقال بازی در حضور است .

بقال بازی ، به مرور زمان ، دو شکل مشخص پیدا کرد: گونه ای که گروههای دوره گرد در روستاها بازی می کردند و هدفی جز خندانیدن تماشاگران نداشت ؛ و گونه ای که مطربان شهری در شهرها بازی می کردند و علاوه بر خنده آوری ، جنبه های انتقادی هم داشت  و درابداع بقال بازی افزون بر لودگی «مصالح » خاصی ملحوظ بود .

بقال بازی ، بتدریج با ورود نمایش اروپایی ، و عدم انطباق با تحولات اجتماعی ، و نیز بی توجهی و بی مهری روشنفکران و اهل قلم به آن ، از عرصه نمایش ایران کنار رفت . با این حال ، در هفتمین «جشنواره نمایشهای مذهبی ، آیینی و سنّتی » ، نمایشی به نام «کریم پشه سلطان می شود» اجرا شد که برداشتی بود از بقال بازیِ «بازی در حضور» . 

موضوع بقال بازی ، کشمکشی است میان دو شخصیت اصلی این نمایش : بقالی پولدار و خسیس و نوکر تنبلش که دستورهای اربابش را اشتباهی انجام می دهد که بر اثرآن حوادث خنده آوری پیش می آید  و موضوعاتی از این قبیل را به همراه دارد . گروههای مختلف ، گاه ابتکاراتی در شخصیتها و موضوع نمایش خود داشته اند .

بقال بازی در جشنها و شادیها ، عروسیهای اعیانی دهات ، قهوه خانه های بزرگ و خانه های اشراف ، در قصر ناصرالدین شاه در شب عید نوروز  یا شب تولدش ، در تکیه دولت ، در مقابل او و درباریان اجرا می شده است .

شبیه ترین معادل اروپایی برای بقال بازی ، کمدیا دل آرته (کمدی هنرمندان ) است . شادی آوری ، مهارت بازیگر در فن بدیهه سازی و بذله گویی ، پر سر و صدا بودن و سادگی از ویژگیهای مشترک آنهاست .

برای بقال بازی ، دستنوشته (نمایشنامه )ای وجود نداشته است . بازیگران بر اساس قصه ای از پیش تعیین شده ، بداهه سازی می کرده اند و اگر از بقال بازی متنی به جا مانده ،در واقع پس از اجرای نمایش ثبت شده است . شاید نداشتن متن به دلیل جذابیت بدیهه سازی ، تفاوت و تنوع در اجرا، بیسوادی یا کم سوادی بازیگران و ناآشنایی آنان با نمایشنامه نویسی بوده است ، و شاید چون در این نمایش ،انتقادهای سیاسی ـ اجتماعی صورت می گرفته ، نمی خواسته اند از خود سندی بر جا بگذارند تا مفتّشان بتوانند از اجرای آن جلوگیری کنند  و به همین دلیل از نام و نشان نویسنده متونِ به جا مانده از بقال بازی ،اثری نیست .

یکی از متنهای به جای مانده از بقال بازی ، تأتر کریم شیره ای است که نسخه ای از آن در کتابخانه ملی تبریز موجود است  و نسخه ای در «انستیتوی آثار خطی فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی گرجستان » . باقر مؤمنی متن این نمایشنامه را بانام تیاتر کریم شیره ای و اکبر رادی نسخه ای تازه به دست آمده از این نوع نمایش را به نام مجلس نایب کریم ، معرفی و چاپ کرده اند .این نمایش عناوین گوناگون داشته  که نویسنده آنها ناشناخته است .

در قالب قصه و نمایش و گفتگوهای بقال بازی انتقادهایی نیز صورت می گرفته است . در زمان ناصرالدین شاه ، نایب کریم  انتقادهای بسیار تندی از شاه و درباریان می کرد ، از جمله ، لقبهای درباریان را بشدت و با لمات زشت مسخره می کرد ، چنانکه آنان از بیم انتقادهای او و برای مصون ماندن از آن ، پیش از نمایش به او رشوه می دادند ؛ و چون خری داشت ، مبلغ رشوه را به عنوان «بهای نعل » به او می دادند . 

میرزاحسین تحویلدار این بازی را «مفید فواید بسیار در سیاست مدن »  و در رفع ظلم و مبنای آن را نه سرگرمی ، بلکه تقلیدِ اعمال ناشایسته برای نشان دادن و محسوس کردن زشتیها می داند و اضافه می کند: «در حقیقت اینگونه الواط آیینه مُقَبَحات مردمند»  و سپس بتفصیل نمونه ای واقعی از رفع ظلم و برقراری عدالت را به وسیله این نمایش توضیح می دهد . از همین رو بقال بازی ، بازیی مردمی و مورد علاقه مردم بود. شهرت این نمایش و تأثیر محتوای آن در دوره قاجاریه تا بدان پایه بوده که در برخی متون به ترکیباتی برگرفته از آن همچون «وزارت بقال بازی » برمی خوریم  که کنایه از آشفتگی و رواج سودجویی و حقه بازی بوده است .

بازیگران بقال بازی نامهای گوناگونی داشته اند، از جمله : مُقلِد یا تقلیدچی ، دلقک ، مسخره ، لوطی ، مطرب ، و عمله طرب . در دوران ناصرالدین شاه ، بازیگران معروفِ بقال بازی عبارت بودند از: اسماعیل بزاز و نایب کریم ، معروف به کریم شیره ای . کریم شیره ای گروهی بازیگر داشته که به کمک آنها در حضور شاه بقال بازی راه می انداخته است . در این بازیها خود او نقش اصلی (بقال )را بازی می کرده و دیگر اعضا با نامهای نمایشیِ چوردکی و ریشکی و ماستی و پسیکی بازی می کرده اند . انجوی شیرازی  به آیینی به نام «رِشکی و ماسّی » اشاره کرده که احتمالاً دو شخصیت ریشکی و ماستیِ بقال بازی ملهم از آن اند.

منابع: یحیی آرین پور، از صبا تا نیما ، تهران ۱۳۵۷ ش ؛ محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه ،چاپ ایرج افشار، تهران ۱۳۵۰ ش ؛ ابوالقاسم انجوی شیرازی ، جشن هاو آداب و معتقدات زمستان ، ج ۱، تهران ۱۳۵۲ ش ؛ مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری ، تهران ۱۳۵۷ ش ؛ مایل بکتاش ، «میرزا آقا تبریزی »، فصلنامه تئاتر ، سال ۱، ش ۱و۲ (پاییز ـ زمستان ۱۳۵۶)؛ بهرام بیضایی ، نمایش در ایران ، تهران ۱۳۴۴ ش ؛ همو، «نمایش در ایران »، مجله موسیقی ، دوره ۳، ش ۷۰ (آبان ۱۳۴۱)، ش ۷۷ (خرداد ۱۳۴۲)؛ حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ۱۳۴۲ ش ؛ تیاتر کریم شیره ای ، با مقدمه و حواشی باقر مؤمنی ، تهران ۱۳۵۷ ش ؛ ابوالقاسم جنّتی عطائی ، بنیاد نمایش در ایران ، تهران ۱۳۵۶ ش ؛علی اکبر دهخدا، امثال و حکم ، تهران ۱۳۵۷ ش ؛ اکبر رادی ، « ] درباره [ مجلس نایب کریم »، کلک ، ش ۷۶ـ۷۹ (تیرـ مهر ۱۳۷۵)؛ قهرمان میرزا سالور، روزنامه خاطرات عین السلطنه ، ج ۲: روزگار پادشاهی مظفرالدین شاه چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران ۱۳۷۶ ش ؛ خسرو شهریاری ، کتاب نمایش : فرهنگ واژه ها، اصطلاحها، سبکها و جریانهای نمایشی ، تهران ۱۳۶۵ ش ؛ قطب الدین صادقی ، «بقال بازی : تقلیدی از دوران فئودالی ایران »، فصلنامه هنر ، ش ۲۹ (تابستان و پاییز ۱۳۷۴)؛ هیواگوران ، کوشش های نافرجام : سیری در صدسال تیاتر ایران ، تهران ۱۳۶۰ ش ؛ عبدالله مستوفی ، شرح زندگی من ، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریّه ، تهران ۱۳۶۰ ش ؛ جمشید ملک پور، ادبیات نمایشی در ایران ، ج ۱، تهران ۱۳۶۳ ش ؛ همو، گزیده ای از تاریخ نمایش در جهان ، تهران ۱۳۶۴ ش ؛ احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ۱۳۴۸ـ ۱۳۵۳ ش ؛ حسین نوربخش ، دلقکهای مشهور درباری ، تهران ۱۳۶۳ ش ؛ همو، کریم شیره ای دلقک مشهور دربار ناصرالدین شاه قاجار ، تهران ۱۳۴۶ ش .

نوشته ی : سیّاره مهین فر

سامان محامی

۶۰۱

0

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*


*

رفتن به بالا